روز جهانی ایدز: جستجوی علمی برای "جام مقدس" ایمنیشناسی؛ واکسن HIV
اول دسامبر (۱۰ آذر)، روز جهانی ایدز، تنها یک مناسبت تقویمی برای افزایش آگاهی عمومی نیست؛ بلکه برای جامعه علمی، پژوهشگران و متخصصان واکسیناسیون، یادآور یکی از بزرگترین چالشهای حلنشده در تاریخ پزشکی مدرن است. در حالی که درمانهای ضدویروسی (ART) اچآیوی را از یک بیماری مرگبار به یک شرایط مزمن قابل مدیریت تبدیل کردهاند، پایان دادن به این همهگیری بدون دستیابی به یک واکسن مؤثر و ایمن، امری بعید
به نظر میرسد.
نخستین کنگره بینالمللی واکسن و واکسیناسیون، ضمن گرامیداشت تلاشهای جهانی، نگاهی تخصصی به وضعیت حال حاضر تحقیق و توسعه (R&D) واکسن ایدز دارد.
وضعیت جهانی و ضرورت واکسن:
• بر اساس آخرین گزارشهای سازمان جهانی بهداشت (WHO) و UNAIDS، تا پایان سال ۲۰۲۳، حدود ۳۹.۹ میلیون نفر در سراسر جهان با HIV زندگی میکنند. اگرچه نرخ عفونتهای جدید کاهش یافته است، اما هنوز سالانه بیش از ۱.۳ میلیون نفر به این ویروس آلوده میشوند [1]. این آمار نشان میدهد که استراتژیهای پیشگیری فعلی (مانند لوازم جلوگیری از بارداری و PrEP)، اگرچه حیاتی هستند، اما برای ریشهکنی ویروس کافی نیستند و نیاز به یک واکسن پیشگیرانه بیش از هر زمان دیگری احساس میشود.
نکته کلیدی: توسعه واکسن HIV به دلیل پیچیدگیهای بیولوژیکی ویروس، به عنوان یکی از دشوارترین پروژههای علمی قرن شناخته میشود.
چرا هنوز واکسن HIV نداریم؟ (چالشهای علمی)
بر خلاف ویروسهایی مانند SARS-CoV-2 (عامل کووید-۱۹) که سیستم ایمنی بدن اغلب میتواند به طور طبیعی آنها را پاکسازی کند، بدن انسان تقریباً هرگز نمیتواند HIV را پس از استقرار عفونت ریشهکن کند. به استناد مقالات منتشر شده در Nature و انستیتو ملی آلرژی و بیماریهای عفونی آمریکا (NIAID)، موانع اصلی عبارتند از:
تنوع ژنتیکی فوقالعاده: نرخ جهش HIV بسیار بالاست و هزاران زیرشاخه مختلف دارد که هدفگیری آن را دشوار میکند.
پنهانسازی (Latency): ویروس ژنوم خود را در DNA میزبان ادغام میکند و در مخازن پنهان بدن باقی میماند.
سپر گلیکانی: پوشش پروتئینی ویروس (Env) با قندهایی پوشیده شده که آن را از دید آنتیبادیها مخفی میکند.
روزنههای امید: فناوریهای نوین در طراحی واکسن
با وجود شکست کارآزماییهای بالینی بزرگ در گذشته (مانند کارآزمایی Mosaico در سال ۲۰۲۳)، علم واکسیناسیون وارد عصر جدیدی شده است. پژوهشهای اخیر که توسط IAVI (ابتکار بینالمللی واکسن ایدز) و دیگر نهادها پیگیری میشود، بر استراتژیهای نوین متمرکز است:
هدفگیری خط زاینده (Germline Targeting): این روش به دنبال فعالسازی سلولهای B نادری است که پتانسیل تکامل برای تولید «آنتیبادیهای خنثیکننده وسیعالطیف» (bnAbs) را دارند. نتایج فاز اول کارآزمایی بالینی واکسن eOD-GT8 60mer نشان داده است که این رویکرد میتواند در ۹۷٪ شرکتکنندگان پاسخ ایمنی مطلوب را ایجاد کند [3].
فناوری mRNA: موفقیت واکسنهای کووید-۱۹ باعث شده تا پلتفرم mRNA برای تسریع در طراحی و آزمایش واکسنهای پیچیده HIV مورد استفاده قرار گیرد. چندین کارآزمایی بالینی با استفاده از این فناوری هماکنون در جریان است.
نقش کنگره بینالمللی واکسن و واکسیناسیون
روز جهانی ایدز فرصتی است تا بر اهمیت همکاریهای بینالمللی، اشتراکگذاری دادهها و سرمایهگذاری در علوم پایه تأکید کنیم. این کنگره بستری را فراهم میکند تا پژوهشگران ایرانی و بینالمللی، آخرین یافتههای خود را در زمینه ادجوانتهای نوین، طراحی آنتیژنها و پلتفرمهای تحویل واکسن به اشتراک بگذارند.
ما معتقدیم که مسیر دستیابی به واکسن HIV، اگرچه طولانی و پرفراز و نشیب است، اما با تکیه بر علم و همبستگی جهانی، دستیافتنی خواهد بود.